Elmalılı Hamdi Yazır Kimdir​?

Elmalılı Hamdi Yazır, Osmanlı Devleti’nin son dönemi ile Cumhuriyet’in ilk yıllarında yaşamış önemli bir din âlimi, müfessir, hukukçu ve düşünürdür. 1878 yılında Antalya’nın Elmalı ilçesinde doğan Yazır, özellikle Hak Dini Kur’an Dili adlı kapsamlı Kur’an tefsiriyle tanınır. Fıkıh, kelâm, felsefe ve İslami ilimlerdeki birikimini tefsir çalışmalarına yansıtan Elmalılı Hamdi Yazır, Türkçe Kur’an tefsiri ve meal geleneğinde günümüzde de önemini koruyan isimlerden biridir.

Elmalılı’nın çalışmaları yalnızca Kur’an ayetlerinin Türkçe karşılıklarını vermekle sınırlı değildir. Ayetlerin dil özelliklerini, bağlamlarını, farklı tefsirlerdeki yorumlarını, fıkhî meseleleri ve döneminin ilmî tartışmalarını birlikte değerlendiren geniş kapsamlı bir yaklaşım ortaya koymuştur. Bu nedenle bugün “Elmalılı Hamdi Yazır meali” adıyla bilinen çalışmaların arkasında oldukça kapsamlı bir tefsir geleneği bulunmaktadır.

Elmalılı Hamdi Yazır Nerede ve Ne Zaman Doğdu?

Elmalılı Hamdi Yazır 1878 yılında Antalya’nın Elmalı ilçesinde dünyaya geldi. Asıl adı Muhammed Hamdi’dir. Babası Numan Efendi, Elmalı Şer‘iyye Mahkemesi’nde başkâtip olarak görev yapıyordu. Ailesinde ilmiye sınıfına mensup kişilerin bulunması, onun küçük yaşlardan itibaren ilimle iç içe yetişmesinde etkili oldu.

İlk ve orta öğrenimini Elmalı’da tamamlayan Muhammed Hamdi, aynı dönemde hafızlığını da tamamladı. 1895 yılında eğitimini ilerletmek amacıyla dayısı Mustafa Efendi ile İstanbul’a gitti ve Küçük Ayasofya Medresesi’ne yerleşti.

Daha sonra doğduğu yerle anılarak “Elmalılı” adıyla tanındı. Soyadı Kanunu’nun ardından ise ailesinin kökeninin dayandığı Yazır köyünden hareketle Yazır soyadını aldı.

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Eğitimi ve İlmi Hayatı

Elmalılı Hamdi Yazır’ın ilmî hayatı klasik medrese eğitiminin yanında hukuk, felsefe, edebiyat ve sanat gibi farklı alanları da kapsayan geniş bir birikime dayanır.

İstanbul’daki eğitimi sırasında Beyazıt Camii’nde Kayserili Mahmud Hamdi Efendi’nin derslerine devam etti ve ondan icazet aldı. Hocası “Büyük Hamdi”, kendisi ise “Küçük Hamdi” olarak anılmaya başladı. İlk dönem yazılarında da zaman zaman bu ismi kullandı.

Mekteb-i Nüvvâb’ı birincilikle bitiren Elmalılı; kendi çalışmalarıyla edebiyat, felsefe ve musiki alanlarında da kendisini geliştirdi. Hat sanatıyla ilgilendi ve dönemin önemli hattatlarından ders aldı.

İlmî kariyeri boyunca farklı eğitim kurumlarında dersler verdi. Fıkıh, usûl-i fıkıh, mantık ve vakıf hukuku gibi alanlarda hocalık yaptı. Mekteb-i Nüvvâb, Mekteb-i Kudât, Süleymaniye Medresesi ve Mülkiye Mektebi ders verdiği kurumlar arasındadır.

Elmalılı’nın hayatı yalnızca eğitim ve telif faaliyetlerinden oluşmadı. Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nda Antalya mebusu olarak görev yaptı; çeşitli devlet görevlerinde bulundu. Ancak bugün onun ilmî mirasının merkezinde özellikle Kur’an tefsiri üzerine gerçekleştirdiği kapsamlı çalışma yer almaktadır.

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Eserleri Nelerdir?

Elmalılı Hamdi Yazır’ın en tanınmış eseri Hak Dini Kur’an Dili olmakla birlikte farklı alanlarda hazırlanmış başka çalışmaları da bulunmaktadır.

Başlıca eserleri şunlardır:

• Hak Dini Kur’an Dili: Kur’an-ı Kerim’in Türkçe mealini ve geniş tefsirini içeren en önemli eseridir.
• İrşâdü’l-Ahlâf fî Ahkâmi’l-Evkāf: Vakıf hukukuyla ilgili olarak hazırladığı ders kitabıdır.
• Hz. Muhammed’in Dini İslâm: Anglikan Kilisesi tarafından yöneltilen sorulara verilen cevaplardan meydana gelen bir risaledir.
• Metâlib ve Mezâhib: Paul Janet ve Gabriel Séailles’ın felsefe tarihi çalışmasının tercümesidir. Elmalılı’nın esere eklediği değerlendirme ve açıklamalar onun felsefî birikimini de ortaya koyar.

Bunların yanında Elmalılı Hamdi Yazır çeşitli dergilerde din, hukuk, toplum ve düşünce alanlarında makaleler de kaleme almıştır.

Eserlerinin çeşitliliği, onun yalnızca müfessir değil; aynı zamanda fıkıh, hukuk, felsefe ve düşünce alanlarında çalışan çok yönlü bir âlim olduğunu göstermektedir.

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Tefsir Çalışmasının Özellikleri

Elmalılı Hamdi Yazır’ın en önemli ilmî çalışması olan Hak Dini Kur’an Dili, hem meal hem de kapsamlı açıklamalar içeren dokuz ciltlik bir Kur’an tefsiridir. Eserin hazırlanması, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Türkçe bir tefsir hazırlanmasına yönelik alınan kararın ardından Diyanet İşleri Reisliği tarafından Elmalılı’ya teklif edilmiştir.

Elmalılı bu görevi kabul etmiş ve uzun yıllar süren bir çalışma sonucunda Hak Dini Kur’an Dili’ni tamamlamıştır. Eser ilk kez 1935-1938 yılları arasında yayımlanmıştır.

Tefsirin önemli özelliklerinden biri, rivayet ve dirayet tefsiri yöntemlerini birlikte kullanmasıdır. Elmalılı, ayetleri açıklarken önceki müfessirlerin görüşlerine başvururken aynı zamanda dil, akıl, fıkıh, kelâm ve döneminin ilmî gelişmelerinden de yararlanmıştır.

Taberî, Zemahşerî, Fahreddin er-Râzî, Ebû Hayyân ve Âlûsî gibi önemli müfessirlerin eserlerinden faydalanmıştır. Fıkhî konularda ise özellikle Hanefî kaynaklarına ağırlık vermiştir.

Hak Dini Kur’an Dili bu yönüyle yalnızca ayetlerin Türkçe karşılıklarının sıralandığı bir eser değildir. Ayetlerde geçen kelimelerin anlamları, ayetler arasındaki ilişkiler, farklı yorumlar ve çeşitli ilmî meseleler ayrıntılı biçimde ele alınır.

Elmalılı Hamdi Yazır Meali Nedir?

Elmalılı Hamdi Yazır meali, Elmalılı’nın Hak Dini Kur’an Dili adlı tefsirinde Kur’an ayetleri için verdiği Türkçe anlamlara dayanan meal çalışmasını ifade eder.

Burada meal ile tefsir arasındaki farkı bilmek önemlidir. Meal, Kur’an-ı Kerim ayetlerinin anlamını başka bir dilde mümkün olduğunca aktarmayı amaçlar. Tefsir ise ayetlerin anlamını açıklamak; dil, bağlam, rivayetler ve farklı ilmî görüşler üzerinden ayrıntılı şekilde yorumlamak için hazırlanır.

Hak Dini Kur’an Dili her ikisini de bir arada barındırır. Ayetlerin Türkçe karşılıkları verilirken bunların ardından geniş tefsir ve açıklamalar bulunur.

Elmalılı, Kur’an-ı Kerim’in anlam zenginliğinin başka bir dile eksiksiz biçimde aktarılmasının mümkün olmadığı görüşündedir. Bu nedenle Türkçeye aktarım için “tercüme” yerine meal kavramının kullanılması ayrıca önem taşır.

Günümüzde farklı yayınevleri tarafından “Elmalılı Hamdi Yazır meali” adıyla yayımlanan eserler bulunabilir. Bunların bir kısmında Hak Dini Kur’an Dili’ndeki meal bölümü esas alınırken bazı baskılarda dilin günümüz Türkçesine yaklaştırılması amacıyla sadeleştirme ve düzenlemeler yapılabilir. Bu nedenle bir meal tercih ederken baskının hazırlanış biçimini ve açıklamalarını da incelemek faydalıdır.

Kur’an-ı Kerim’in Arapça metniyle birlikte Türkçe anlamını takip etmek isteyenler, farklı boy ve özelliklerdeki Elmalılı Hamdi Yazır Kuran meali seçeneklerini inceleyebilir.

Elmalılı Hamdi Yazır’ın Türkçe Kur’an Çalışmalarındaki Yeri

Elmalılı Hamdi Yazır, Türkçe Kur’an tefsiri denildiğinde Türkiye’de en çok bilinen isimlerden biridir. Bunun temel nedeni Hak Dini Kur’an Dili’nin yalnızca bir meal değil, Kur’an ayetlerini çok yönlü biçimde açıklamayı amaçlayan kapsamlı bir eser olmasıdır.

Çalışmanın hazırlandığı dönem de bu önemi artırır. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkçe bir Kur’an tefsirine duyulan ihtiyaç doğrultusunda hazırlanan eser, Diyanet İşleri Reisliği tarafından yayımlanan temel çalışmalardan biri olmuştur.

Elmalılı’nın klasik İslam ilimlerine hâkimiyetiyle yaşadığı dönemin felsefî ve ilmî tartışmalarını aynı eser içerisinde değerlendirmesi tefsirinin ayırt edici özelliklerindendir. Kur’an ayetlerini açıklarken yalnızca önceki kaynakları aktarmamış, gerektiğinde farklı görüşleri değerlendirmiş ve kendi yorumlarını da ortaya koymuştur.

Bu nedenle Hak Dini Kur’an Dili, yayımlanmasının üzerinden uzun yıllar geçmesine rağmen Türkiye’de tefsir çalışmalarında başvurulan eserler arasındaki yerini korumaktadır. Elmalılı Hamdi Yazır’ın mealinin de farklı baskılarla günümüzde okunmaya devam etmesinin temelinde bu kapsamlı ilmî çalışma bulunmaktadır.

Elmalılı Hamdi Yazır Ne Zaman Vefat Etti?

Elmalılı Hamdi Yazır 27 Mayıs 1942 tarihinde İstanbul’da vefat etti. Hayatının son döneminde sağlık sorunları yaşayan Yazır, Erenköy’de damadının evinde hayatını kaybetti ve İstanbul’daki Sahrayıcedid Mezarlığı’na defnedildi.

1878’de Elmalı’da başlayan hayatı boyunca medrese eğitimi, hukuk, fıkıh, felsefe, hat sanatı ve devlet görevleri gibi farklı alanlarda çalışmalar gerçekleştirdi. Ancak geride bıraktığı ilmî mirasın en önemli bölümünü Hak Dini Kur’an Dili oluşturdu.

Bugün Elmalılı Hamdi Yazır adı, özellikle Kur’an meali ve tefsiri ile birlikte anılmaya devam etmektedir. Hak Dini Kur’an Dili ise Türkçe Kur’an tefsiri tarihinde önemli başvuru eserlerinden biri olma özelliğini sürdürmektedir.